{"id":1354,"date":"2024-01-03T09:59:37","date_gmt":"2024-01-03T08:59:37","guid":{"rendered":"https:\/\/willydezutter.be\/?p=1354"},"modified":"2024-01-03T13:33:53","modified_gmt":"2024-01-03T12:33:53","slug":"de-mona-lisa-van-leonardo-da-vinci-een-nieuwe-benadering","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/willydezutter.be\/?p=1354","title":{"rendered":"De Mona Lisa van Leonardo da Vinci: een nieuwe benadering"},"content":{"rendered":"\n

Op het eind van de zomer van 1516, net voor de sneeuw in de Alpen de overtocht onmogelijk kon maken, sluit Leonardo da Vinci (1452-1519) zich aan bij de karavaan van het hof van de Franse koning Fran\u00e7ois I (1494-1547). Deze jonge koning (22 jaar oud) zou zijn laatste, maar meest toegewijde mecenas worden.<\/p>\n\n\n\n

Voor het eerst in zijn leven voelt Leonardo da Vinci onvoorwaardelijke steun en begrip. En voor het eerst verlaat hij Itali\u00eb. Hij is 64 jaar, maar lijkt veel ouder en weet dat dit waarschijnlijk zijn laatste reis zal zijn. De muilezels, die het transport doen van de meubelen van het gevolg van de Franse koning, de koffers met linnen en die met manuscripten werden extra beladen met drie schilderijen van Leonardo da Vinci: Maria met Kind en Sint Anna (168 x 112 cm), Johannes de Doper (69 x 57 cm) en de Mona Lisa (77 x 53 cm) (1). Deze drie schilderijen worden nu bewaard en tentoongesteld in het Louvre in Parijs. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Portret van de Mona Lisa, Leonardo da Vinci, Louvre, Parijs. Geheelopname.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n
\n
\"\"<\/a>
Maria met Kind en Sint-Anna, Leonardo da Vinci, Louvre, Parijs.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n
\n
\"\"<\/a>
Johannes de Doper, Leonardo da Vinci, Louvre, Parijs.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

In 1516 was Leonardo da Vinci deze drie kunstwerken nog voortdurend aan het bijwerken met een nooit gezien perfectionisme. Vooral de Mona Lisa, die het resultaat was van 17 jaar werken aan een schildertechniek die de Renaissance ten top is. De genialiteit van deze techniek wordt zeer ondergewaardeerd. Daarom zullen we de materi\u00eble gegevens van de Mona Lisa, onderzocht met de meest moderne onderzoekstechnieken, van heel nabij bekijken. <\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci heeft zich voorzien van een paneel in populierenhout als drager. De zeer hoge kwaliteit met fijne vezels en rechtlijnige nerven wijzen er op dat de plank uit het midden van de boomstam komt. Schildertechnisch is er niets veranderd sedert Leonardo da Vinci. Zo gebruiken we nog steeds dezelfde Italiaanse termen (2): La tecnica di Leonardo<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

De imprimatura<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Om het paneel ondoordringbaar te maken voor de verflagen die het zullen bedekken, werd het bestreken met verschillende lagen huidenlijm. De eerste lagen drongen in de vezels van het hout. Daarna werd gesso<\/em> aangebracht: krijt (streekgebonden), gemengd met loodwit en huidenlijm. Na iedere laag gesso werd het oppervlak fijngewreven tot een zeer zacht, glad geheel. Als alle houtnerven bedekt waren en de gesso stralend ivoorkleurig was, kwam de ondoordringbare loodwitlaag, gemengd met gele aardpigmenten (uit de streek), zoals oker, om de gesso minder zuigend te maken en om het bindmiddel van de komende olieverflagen te verhinderen in te dringen (3).<\/p>\n\n\n\n

De puntasecca<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Met de droge naaldtechniek en de hulp van sjablonen werd de tekening overgebracht: de ondertekening, spolvero<\/em> genoemd.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Opname tijdens onderzoek naar de ondertekening op het paneel van de Mona Lisa, Louvre, Parijs, 2021, door P. Cotte: stippellijnen langs het hoofd en de handen. Dit is de SPOLVERO, de sjabloontechniek, het overbrengen van de voorbeeldstudies op het origineel. De speld is niet gebruikt.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

De pentimenti<\/strong><\/p>\n\n\n\n

De aanzet van het schilderij gebeurde met een waterverftechniek: aquarel (bindmiddel Arabische gom) of tempera, zoals de techniek bij Jan van Eyck: eiwit of eigeel (of beiden) gemengd met pigmenten (4). Leonardo da Vinci  had de werken van Van Eyck gezien in Itali\u00eb en wilde dezelfde rijkdom van glanzende kleuren als email, maar hij wilde nog meer naar de natuur schilderen, meer beweging en vernieuwing. Giorgio Vasari (1511-1574) bejubelde dat in zijn boek Levens van de meest beroemde schilders, beeldhouwers en architecten<\/em> (1550). Het verschil in schildertechniek tussen de overgenomen techniek van Jan van Eyck en de vernieuwingstechniek van Leonardo da Vinci is uitgesproken zichtbaar in de veroudering. Een kopie van de Mona Lisa uit de tijd van een leerling van Leonardo toont ons het verschil: de kopie is egaler, gladder van aspect. Het origineel van Leonardo is veel beweeglijker en leeft door de ontelbare jeugdbarsten, veroorzaakt door de gelaagde sfumato.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Vergelijking van het portret van de Mona Lisa door Leonardo da Vinci met een kopie door \u00e9\u00e9n van zijn leerlingen uit de tijd (bewaarplaats: Prado, Madrid). De kopie is vervaardigd met de schildertechniek van Jan Van Eyck: glad, egaal, statisch met olieverf en glacis. <\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n
\n
\",<\/a>
Mona Lisa, Leonardo da Vinci (origineel – ter vergelijking met vorige afbeelding)<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

De modellata of secunda imprimatura<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Voortgezette aanzet, nat in nat gewerkt in waterverftechniek, werd er gemodelleerd<\/em> in bruintinten: oker, amber en loodwit, uitgewreven met vingers, handpalmen en penseel.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Secunda Imprimatura: Leonardo da Vinci, Aanbidding der Wijzen (1481), Uffizi Galleria, Florence. <\/em>
Dit onafgewerkt werk toont de modellata of secunda imprimatura.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

De sfumato<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Op de droge modellata<\/em> kwam de sfumato: subtiele, transparant en semi-transparante verflaag, als een rookgordijn aangebracht met penseel en uitgewreven om de lagen in elkaar te laten vloeien. Dit tamponeren gebeurde met de vingers, duimen en handpalmen. De onderschildering was nog steeds zichtbaar en bracht doorheen de sfumato diepte en reli\u00ebf. Deze techniek was zeer vernieuwend, de verf eveneens want die werd gedraaid met lijnolie. V\u00f3\u00f3r Leonardo da Vinci werkte men in Itali\u00eb uitsluitend met tempera. Tevens werd deze olieverf gemengd met hars, een techniek die de Italianen en ook Jan van Eyck en andere Westerse kunstenaars, hadden leren kennen door de handel met het verre China: laktechniek. Vanaf het begin van de vijftiende eeuw werden lakobjecten uit China ge\u00efmporteerd (5). <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Houten schaal met lakwerk. Zhou -dynastie , China, 430 j. v\u00f3\u00f3r de jaartelling, <\/em>
Museum van Hunan, China.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

De smorzatura<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Subtiele clair obscur effecten werden verkregen door de smorzatura: op de lichte tonen kwam een glacis, een ultradunne doorschijnende verflaag met vluchtig bindmiddel in donkere toon en omgekeerd op de donkere delen met lichte kleur. Deze glacis werden opgebracht met het penseel maar in de materie gewreven met de vingers. Deze ultradunne verflagen zijn in olieverf, gemengd met hars. De inkarnaten (vleeskleuren) werden verkregen door het ineenwerken van opeenvolgende transparante lagen. De nuances die men hierbij kan bekomen zijn oneindig en brengen de geportretteerde als het ware tot leven. Ze geven een effect van beweging. <\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci bestudeerde intens de beweging van de spieren van het gezicht zoals hij ook de beweging van water wilde vastleggen. Bij een rayon X fluorescentie \u2013 spectroscopie in 2010 werden meer dan 30 lagen glacis boven elkaar aangetroffen op het gezicht van de Mona Lisa (6). <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Detail van het portret van de Mona Lisa: het gezicht. Niets laat dertig lagen vermoeden.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n
\n
\"\"<\/a>
Detail van de ogen en de neus van de Mona Lisa. Daar waar Leonardo da Vinci heeft opgehoogd met loodwit laat de verflaag door de veroudering nerveuse barsten zien (in het harde loodwit). <\/em>
Diepe, rechte craquelures volgen de nerven van het paneel. Daar waar de schaduwen met zachte aardekleuren, zoals okers, zijn gesuggereerd zijn er fijne ouderdomsbarsten. <\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Deze lagen bestonden uit olieverf met toevoeging van harsen. De gebruikte verfstoffen voor de Mona Lisa zijn onder andere gele en rode oker, cinnaber, gebrande omber, verdigris (7) azuriet, lapis lazuli en loodwit. De ondertekening en onderschildering verdwijnt maar speelt mee om de rijke tonen op te bouwen. Ook het landschap is opgebouwd uit olieverf met toevoeging van harsen. De eerste laag bestaat uit loodwit met azuriet, geglaceerd met ultramarijn. De sfumato werd verwezenlijkt met blauwe pigmenten (8), groene aarde en gele oker en aangebracht in gradaties om het atmosferische perspectief te bekomen: hoe verder het landschap verwijderd van de kijker, hoe meer sfumato. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/a>
Twee landschappen aan weerszijden van de Mona Lisa: <\/em>
de sfumato laat het landschap als het ware bewegen.<\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Leonardo da Vinci was de eerste kunstschilder na Van Eyck die werkte met een wetenschappelijk brein en de grote vernieuwing van de Renaissance een sleutelwerk bezorgde met het portret van de Mona Lisa.<\/p>\n\n\n\n

Waarom vergezelde de Mona Lisa Leonardo da Vinci tot in zijn atelier toen hij stierf ? <\/p>\n\n\n\n

Het droogproces was problematisch<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Door de ontelbare doorzichtige verflagen met als bindmiddel lijnolie, vergezeld van harsen, was het drogen een probleem. Het bindmiddel (de lijnolie) droogt aan het oppervlak, waar het zich verbindt met de zuurstof uit de lucht, maar eronder kan de glacis nog niet droog zijn. Het vlies aan de oppervlakte isoleert de rest van de verfmassa van de lucht en vertraagt zo het oxydatieproces of droging (de verbinding met zuurstof). Het kon maanden, zo niet jaren duren vooraleer zo\u2019n glacis droog was. Het te vroeg aanbrengen van een bovenliggende glacis op een onderliggende kon jeugdbarsten veroorzaken en de leesbaarheid van het schilderij aantasten.<\/p>\n\n\n\n

De experimenten waren niet voltooid<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Om het droogproces te versnellen had Leonardo da Vinci jarenlang ge\u00ebxperimenteerd met het koken van oli\u00ebn, onder andere notenolie en lavendelolie (spijkolie), samen met harde natuurlijke harssoorten. Hij had het paneel van de Mona Lisa langdurig blootgesteld aan de zon. Om de olieverf sneller te laten drogen voerde hij experimenten uit door het bijvoegen van metaaloxyden (verbindingen met zuurstof): lood of mangaan of allebei tegelijk, wat zeer giftig was en nu verboden producten zijn. <\/p>\n\n\n\n

Het blijven zoeken naar de beste balsem<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci voerde proeven uit met verschillende soorten verdunningsmiddelen of balsems genoemd, om de olieverf gemakkelijk uit te strijken zoals spijkolie of Venetiaanse terpentijn. Het nadeel was opnieuw de lange droogtijd. Ze worden nu nog gebruikt (9).<\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci wilde het verouderingsproces zien<\/strong><\/p>\n\n\n\n

De drogende lijnolie veranderde langzaam maar zeker het aspect van de verflaag.<\/p>\n\n\n\n

Hij streefde de perfectie na<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Het portret van de Mona Lisa zou de vernieuwing belichamen, geschilderd naar de natuur, als een bewegend beeld. Hij wilde een verflaag met een hardheid en glans die aan email doet denken, maar toch levendig blijft. Daarom voegde hij nog voortdurend glacis toe. Om de verbeeldingskracht te hebben om te voorzien welk resultaat je beoogt na 30 lagen glacis op elkaar aan te brengen moet je Leonardo da Vinci heten. Het portret van de Mona Lisa was Leonardo\u2019s testament. Het testament van een experimentele wetenschapper, filosoof, maar bovenal geniaal kunstschilder.<\/p>\n\n\n\n

Francine Huys<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1 W. Isaacson, Leonardo de Vinci, La Biographie, traduit de l\u2019anglais (Etats -Unis) par A.-S. De Clercq en J. Gerlier, Presses polytechniques et universitaires, Lausanne, 2019, p. 487.<\/p>\n\n\n\n

2 M. Faldi, La tecnica di Leonardo, ARTE NET, december 2022, gesteund op wetenschappelijk onderzoek van de schildertechniek en het \u201cTrattato della pittura di Leonardo da Vinci\u201d, Parigi, 1651.<\/p>\n\n\n\n

3 L. Kuiper, Restaureren van schilderijen. Unieboek, Bussum, 1973, p. 14.<\/p>\n\n\n\n

4 M. Depoorter, Jan van Eycks ontdekking van de natuur, in: M. Martens, T.-H. Borchert, J. Dumolyn, J. De Smet en F. Van Dam, Van Eyck. Een optische revolutie, Hannibal-M.S.K. Gent, 2020,p. 231.<\/p>\n\n\n\n

5 X. de Langlais, Technisch handboek voor de kunstschilder, Gaade Uitgevers, Amerongen, 1985, p. 20-22.<\/p>\n\n\n\n

6 W. Isaacson, Leonardo de Vinci, La Biographie op.cit. p. 473.<\/p>\n\n\n\n

7 R.J. Gettens en G.L. Stout, Painting Materials, Dover Publications Inc., New York, 1966, p. 169 en R.D. Harley, Artists\u2019 pigments, Butterworth & Co. Ltd, Londen, 1970, afbeelding 5: de winning van kopergroen.<\/p>\n\n\n\n

8 M. Faidutti en C. Versini, Le manuscrit de Turquet De Mayerne, Lyon, 1974, p. 162 recept voor indigo : granen koken van de Sigillum Salomonis. De blauwe pigmenten, gebruikt voor de sfumato, zijn hier hoogst waarschijnlijk indigo.<\/p>\n\n\n\n

9 G. Nedey, Peintures et Vernis, Presses Universitaires de France, Paris, 1969, p. 34.<\/p>\n\n\n\n

C.V.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

De kunstenares Francine Huys<\/strong> (geb. Brugge, 1954) was van 1972-2014 verbonden aan het restauratieatelier van de Stedelijke Musea van Brugge (B), maar woont nu in Calenzana (Corsica, Frankrijk). Zij genoot haar opleiding aan de Stedelijke Academie voor Schone Kunsten van Brugge en kreeg daarna haar 8 jaar praktijkervaring bij de restaurateur Edmond Florens (Lanaken, 1936 – Brussel, 2005). In het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK-Brussel) liep zij stage bij de restaurateurs Georges Messens en Jozef Grosemans (specialisatie lijmen van panelen). Zij werkte aan belangrijke werken van de Vlaamse Primitieven zoals De Marteling van de heilige Hippolytus<\/em> (1475-1479), Sint-Salvatorskathedraal Brugge). Dit schilderij werd begonnen door Dieric Bouts (+ 1475) en Hugo van der Goes schilderde de stichtersportretten en werkte het af. Verder de Dood van Maria<\/em> van Hugo van der Goes en het huidevettersretabel (Sint-Salvatorskathedraal, Brugge). Daarbij werden telkens heel wat ontdekkingen gedaan die nadien met veel nut konden gebruikt worden door de kunsthistorici. <\/p>\n\n\n\n

U kunt uit dit artikel citeren mits bronvermelding met de volgende referentie: Francine Huys, De Mona Lisa van Leonardo da Vinci: een nieuwe benadering, op willydezutter.be [online] geraadpleegd op \u2026(datum).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Op het eind van de zomer van 1516, net voor de sneeuw in de Alpen de overtocht onmogelijk kon maken, sluit Leonardo da Vinci (1452-1519) zich aan bij de karavaan van het hof van de Franse koning Fran\u00e7ois I (1494-1547). Deze jonge koning (22 jaar oud) zou zijn laatste, maar meest toegewijde mecenas worden. Voor […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[646,758,752,328,615,619,755,614,754,753,756,757],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1354"}],"collection":[{"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1354"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1354\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1382,"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1354\/revisions\/1382"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1354"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1354"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/willydezutter.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1354"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}