Zowel de vrijmetselarij als de religie zijn in de loop der tijd ge\u00ebvolueerd. Wat vijftig jaar geleden nog een doodzonde was, is het nog steeds maar wordt niet meer zo gepercipieerd. Het gebod tot mishoren, vleesderving op vrijdag, de praktijk van het biecht horen, e.a. zijn binnen de katholieke kerk niet meer hetzelfde als zestig jaar geleden toen met het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) de kerk bij de tijd werd gebracht. De vrijmetselarij evolueerde van een gezelligheidsvereniging (18de<\/sup> eeuw) naar een combattieve loge in het midden van de 19de<\/sup> eeuw en dat onder impuls van het Grootoosten van Belgi\u00eb en hierbij geholpen door een blunder van het Belgische episcopaat. <\/p>\n\n\n\n In Belgi\u00eb betekent het jaar 1838 een eerste keerpunt in de verhouding tussen vrijmetselarij en episcopaat. De oprichting van de loge La Fid\u00e9lit\u00e9<\/em> in Gent in 1837 was hen een doorn in het oog. In december 1837 publiceerden kardinaal Engelbert Sterckx en de Belgische bisschoppen een herderlijke brief met een veroordeling van de vrijmetselarij. De gelovigen werd uitdrukkelijk verboden toe te treden of te sympathiseren en dit op straffe van excommunicatie (7). Op verzoek van de Brugse bisschop Frans-Ren\u00e9 Boussen (bisschop van 1834-1848) verscheen er ook een Nederlandstalige versie. Deze zendbrief werd op de eerste zondag van 1838 in alle kerken vanaf de preekstoel voorgelezen (8). Die bisschoppelijke oorlogsverklaring, door de koning en de regering beschouwd als ferm overdreven, wijzigde de ori\u00ebntering van de Belgische vrijmetselarij die steeds meer evolueerde in de richting van het antiklerikalisme. In tegenstelling tot de bisschoppelijke verwachtingen traden de vrijmetselaars niet massaal uit, maar versterkte de brief de belangstelling voor de vrijmetselarij en werden in totaal elf nieuwe loges opgericht. Dat was o.m. het geval in Brugge waar door het Grootoosten van Belgi\u00eb op 27 mei 1839 een constitutie werd verleend voor de oprichting van de loge La Tol\u00e9rance<\/em>. Zo\u2019n naam zou men enkele jaren voordien nooit aan een loge gegeven hebben. <\/p>\n\n\n\n Louis de Potter trad toe tot de vrijmetselarij toen die nog een totaal ander karakter vertoonde. De tentoonstelling (met bijgaande catalogus) over Een eeuw vrijmetselarij in onze gewesten 1740-1840<\/em> in de ASLK-Galerij in Brussel in 1983 heeft de standaard gezet voor het wetenschappelijk onderzoek over dit onderwerp. De gezaghebbende Prof. Andr\u00e9 Uyttebrouck (ULB) schreef daarin dat de Potter onder het Frans bewind lid werd van de loge La Paix<\/em> in Brussel (9). Sindsdien wordt dat overal steeds maar herhaald. Prof. Uyttebrouck gaf hiervoor geen bron op maar het lag wel voor de hand om dat te veronderstellen aangezien de naam van de Potter als erelid voorkomt op een tableau<\/em> (gedrukte ledenlijst) van de loge La Paix<\/em> uit 1814 (10). <\/p>\n\n\n\n De ereleden, zoals in het geval van dirigent en componist Charles Hanssens (Gent 1777- Brussel 1852), bij La R\u00e9union des Amis du Nord<\/em> in Brugge (11) behoorden meestal tot een andere loge dan de eigen werkplaats. Paul Delsemme (12) maakte van erelid het woord lid in 1814 en legde daarmee opnieuw de basis voor algemene navolging (13). Alleen R. Dalemans en N. de Potter (14) trokken de vermelding van Delsemme in twijfel omdat De Potter zich in 1814 al in Itali\u00eb bevond. Hij kon dus gewoonweg geen vrijmetselaar geweest zijn! Daar gaan ze wel erg kort door de bocht met hun saga. <\/p>\n\n\n\n In de Koninklijke Bibliotheek van Belgi\u00eb in Brussel wordt een reeks ma\u00e7onnieke handschriften uit de 19de<\/sup> eeuw bewaard onder de titel Tableaux des FFF comportant diff\u00e9rentes loges des pays et de l\u2019 Europe<\/em> (15). Daar valt te lezen dat Louis-Joseph-Antoine de Potter (Bruges, 1785), homme de lettres<\/em>, op 10 oktober 1808 in Brussel werd ingewijd bij de vrijmetselaarsloge La Candeur<\/em> (16). Deze notitie werd geschreven in de periode dat hij al in Rome verbleef gezien de vermelding membre non r\u00e9sidant \u00e0 Rome<\/em>. De expliciete vermelding van de precieze inwijdingsdatum wijst er wel op dat de auteur goed op de hoogte was. De Potter was op het moment van de inwijding 22 jaar oud. De minimum leeftijd lag toen op 21 jaar en is sindsdien ongewijzigd gebleven (17). <\/p>\n\n\n\n In de 18de<\/sup> eeuw was de logenaam La Candeur<\/em> nog heel gewoon bijv. (Parijs (Fr.), Gent (B), Culemborg (Ned.) hoort in dat rijtje thuis en toen het Grand Orient de France<\/em> op 8 november 1804 in Brussel een nieuwe loge oprichtte koos men ook voor die naam. Men zou de naam in het Nederlands kunnen vertalen als de oprechtheid, de onbedorvenheid, de argeloosheid. In de 18de<\/sup> eeuw en begin 19de<\/sup> eeuw werden in de naamgeving de goede betrekkingen tussen de leden benadrukt: broederschap, vriendschap, verbond, trouw, standvastigheid, argeloosheid, gelijkheid, gerechtigheid e.d. (18). Op 6 maart 1809 werd aan La Candeur ook een kapittel gehecht. Aan die kapittelgraden zal De Potter niet zoveel belang gehecht hebben want hij was niet zo voor het rituele aspect van de vrijmetselarij. Hij was een man van actie en niet van zelfbespiegeling. Op 20 april 1816 fuseerde La Candeur<\/em> met de Brusselse loge La Paix<\/em> (gesticht 28.4.1802) en bleef onder de benaming La Paix et Candeur<\/em> bestaan tot in 1836 (19).<\/p>\n\n\n\n Itali\u00eb<\/strong><\/p>\n\n\n\n In 1811 vertrok hij naar Itali\u00eb en verbleef tot 1821 in Rome en van 1821 tot 1823 in Florence. In Rome verdiepte hij zich op kritische wijze in de kerkgeschiedenis en zijn boeken werden prompt op de index geplaatst (20). Niet dat er onwaarheden in stonden maar de macht van de kerk werd aangetast dus moest het geneutraliseerd worden. <\/p>\n\n\n\n We hoeven ons geen zorgen te maken over zijn financi\u00ebn want hij kwam uit een welstellende adellijke familie. Na het overlijden van zijn vader in 1824 nam hij persoonlijk afstand van zijn adellijke titel maar niet van het ge\u00ebrfde vermogen! Wel werd hij in 1815 tot provisor van het Hospitium van Sint-Juliaan-der-Vlamingen benoemd, een pelgrimshospitaal in Rome. Er waren verschillende provisoren en hij werd de chanoine la\u00efque<\/em> genoemd (Souvenirs Intimes, p. 38). <\/p>\n\n\n\n De Brugse kunstschilder Joseph Odevaere (1775-1830) vertrok eind oktober 1805 vanuit Parijs naar Rome waar hij zou blijven tot 1812. In dat jaar was hij ook in Parijs en op 22 november 1812 is hij aanwezig in Gent (21). In Rome maakte hij in 1811 een portret van Louis de Potter, “De Potter spelend op een gitaar” dat zich in het Kasteel van Loppem (Zedelgem-Loppem) bevindt (22). De vriendschap tussen De Potter en Odevaere bleef bestaan. In 1823 waren beiden lid van de eerste Soci\u00e9t\u00e9 des Douze<\/em>, een geleerd, literair en culinair genootschap dat bijeenkwam in Brussel en uit twaalf personen bestond. <\/p>\n\n\n\n Joseph Odevaere zal in de eerste helft van 1813 ingewijd worden als leerling bij de loge La R\u00e9union des Amis du Nord<\/em> in Brugge. Zijn initiator was Voorzittend Meester (Achtbare Meester) Fran\u00e7ois Bertram (1766-1826), reder van beroep. Hij kreeg in 1826 een kerkelijke begrafenis en werd bijgezet in de familiekelder vak 11, grafnummer 44 op het kerkhof van de parochie Sint-Kruis (23). Ook de broer van Joseph Odevaere, de grootgrondbezitter Anselme Odevaere jr. (1779-1839) werd lid van La R\u00e9union des Amis du Nord<\/em>. Hun vader Anselme Odevaere (1744-1810) was sinds 1766 lid van de loge La Discr\u00e8te Imp\u00e9riale<\/em> in Aalst en niet bij La Parfaite Egalit\u00e9<\/em> in Brugge (24). J. Odevaere hoefde dus niet door De Potter gestimuleerd te worden om met de vrijmetselarij in aanraking te komen, het is duidelijk dat zij zich verwant voelden. <\/p>\n\n\n\n Datzelfde gevoel zal bestaan hebben tussen hem en de schilder Fran\u00e7ois-Joseph Navez (1787-1869), met wie hij hecht bevriend was. De jonge schilder Navez woonde van december 1817 tot in 1819 in hetzelfde huis als de Potter en zijn geliefde Matilde. F.J. Navez zal op 25 maart 1834 ingewijd worden bij de Brusselse loge Les Amis Philanthropes<\/em>. De Potter werd dus altijd al omringd door gelijkgestemden. <\/p>\n\n\n\n Hierbij mogen we zeker zijn belangrijkste huisgenoot niet vergeten, zijn geliefde Matilde Malenchini-Meoni (Livorno 3.12.1779 – Fiesole 8.9.1858). Matilde was kortstondig gehuwd met Vincenzo Malenchini maar bleef haar leven lang de achternaam Malenchini gebruiken. V. Malenchini was vrijmetselaar. Matilde bleef bij De Potter zowel in Rome als in Florence. In mei 1826 kwam er een eind aan die liefdesverhouding en namen Louis en Matilde in Parijs afscheid van elkaar (25). Zij ontving van hem een jaarlijkse rente van 1200 francs. De Potter (die zeven jaar jonger was dan haar) had een uitgesproken kinderwens waaraan zij niet kon voldoen. <\/p>\n\n\n\n Daarom ging hij op zoek naar een geschikte partner buiten het adellijk milieu en viel zijn oog op Sophie Van Weydeveldt, alias De Campr\u00e9 (1808-1896). Die schonk hem reeds op 11 november 1827 in Brussel een zoon Agathon. Zij was 18 jaar en hij 40 toen ze kennis kregen. In totaal kregen ze vier kinderen. Er waren al twee zonen geboren, Agathon en Eleuth\u00e8re, alvorens ze officieel in het huwelijk traden op 28 oktober 1830 (25a). De Stedelijke Musea van Brugge bezitten een mooi portret van Louis de Potter geschilderd door Matilde Malenchini-Meoni (26). Het kan ontstaan zijn in 1822 en hij werd geportretteerd in de bibliotheek van de familie Ricci in Florence. Zijn verblijf in Florence moest De Potter in het voorjaar 1823 onderbreken omdat de familie hem terugriep wegens ernstige ziekte van zijn vader Pierre Cl\u00e9ment de Potter (27) die op 23 januari 1824 zal overlijden in Brussel waar hij verbleef om gezondheidsredenen. Hij werd wel overgebracht naar Loppem waar hij bijgezet werd in een nieuwe grafkelder op het kerkhof. Zijn echtgenote vond later daar ook haar laatste rustplaats. Oorspronkelijk zou Louis terugkeren naar Itali\u00eb maar allerlei besognes met de erfeniszaken weerhielden hem daarvan.<\/p>\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Brussel<\/strong><\/p>\n\n\n\n De Potter bleef niet in Brugge maar verhuisde in juni 1824 opnieuw naar Brussel samen met zijn moeder. Hij vroeg ook aan Matilda Malenchini om vanuit Itali\u00eb naar Brussel te komen. In Parijs wachtte hij haar op en op 31 juli 1824 werd zij in het vreemdelingenregister van Brussel ingeschreven (28). Hun huis in Brussel (Nieuwstraat 449) werd het trefpunt voor Italianen op doorreis maar er waren er ook die langer bleven. <\/p>\n\n\n\n E\u00e9n van hen was Martial Reghellini (1758-1853) die zich ook M. Reghellini de Schio noemde omdat hij afkomstig was van Schio (prov. Vicenza, Itali\u00eb). Hij was vrijmetselaar en liet zich bij aankomst in Brussel op 12 november 1825 affili\u00ebren bij de Brusselse loge Les Vrais Amis de l\u2019Union<\/em> (29). In Brussel ontplooide hij een grote ma\u00e7onnieke activiteit ook op het vlak van publicaties (30). Het bekendst zijn L\u2019Esprit du dogme de la Franche Ma\u00e7onnerie<\/em> (31) en La Ma\u00e7onnerie consid\u00e9r\u00e9e comme le r\u00e9sultat des religions \u00e9gyptienne, juive et chr\u00e9tienne<\/em> (32). Reghellini ging veel te rade bij de Potter en bedankte hem uitvoerig in zijn boeken. Prof. John Bartier weet ons dan ook te vertellen dat de Potter hem gedurende 35 jaar steunde met geld, wijn en goede raad (33). Reghellini gaf op 23 september 1840 plots ontslag in zijn loge en zal overlijden in Elsene op 19 augustus 1853. Het oordeel van de Potter zelf was niet min: M. Reghellini Italien, sachant beaucoup de choses, mais les sachant mal<\/em> (34).<\/p>\n\n\n\n De Souvenirs intimes<\/strong><\/p>\n\n\n\n Louis de Potter zijn memoires, de Souvenirs Intimes<\/em>,\u00a0\u00a0werden postuum uitgegeven in het jaar 1900 (34a). Samen met zijn R\u00e9volution belge de 1828 \u00e0 1839. Souvenirs personnels<\/em>. (Brussel, 1839) vormen zij de complete gedenkschriften. Het was zijn zoon Agathon de Potter (1827 \u20131907) die instond voor de uitgave en ter aanvulling het laatste hoofdstuk schreef. Het boek begint met een Avis Essentiel<\/em> waarin L. de Potter vraagt om het kort na zijn overlijden uit te geven maar dit in overleg met de weduwe. Zijn echtgenote Sophie Van Weydeveldt (1808\u20131896) verzette zich daartegen. <\/p>\n\n\n\n Die wens werd door Agathon , die instond voor de uiteindelijke redactie gerespecteerd en hij zal het boek pas publiceren na het overlijden van zijn moeder. Er werden op verzoek van zijn moeder en zijn zus Marie-Christine (in 1812 gehuwd met baron Joseph-Bernard van Caloen) ook enkele intieme zaken geschrapt. Die wegelaten gedeelten worden in de tekst aangeduid met puntjes. Uit de Avertissement<\/em> vernemen we dat hij het op schrift stellen eindigde in 1851 en aan zijn zonen vraagt om het te voleindigen met een laatste hoofdstuk. Zijn tweede zoon Eleutherius (1830\u20131854) overleed in 1854 in Pisa (Itali\u00eb) dus werd het de oudste zoon Agathon die de taak op zich nam. In de Pr\u00e9face<\/em> staat nogmaals duidelijk dat hij deze memoires schreef ter attentie van zijn kinderen. Het eerste deel van het boek behandelt de periode 1786\u20131839. Hij schrijft echter niet over zijn toetreding tot de vrijmetselarij. Wat dat aspect betreft blijven we dus op onze honger zitten. <\/p>\n\n\n\n Besluit<\/strong><\/p>\n\n\n\n Louis de Potter bleef voor zijn broeders Notre Respectable Fr\u00e8re<\/em>, ook toen hij niet meer op de kolommen verscheen. Zijn moederloge La Candeur<\/em> was in 1816 gefuseerd met La Paix<\/em> en na terugkeer in Brussel in 1824 nam hij daar niet meer deel aan de arbeid. Hij werd dus ingewijd op 10 oktober 1808 bij de loge La Candeur<\/em> en niet bij La Paix<\/em> zoals tot nu werd aangenomen. In 1809 kan hij al meester-vrijmetselaar geweest zijn. De aanneming tot leerling, bevordering tot gezel en de verheffing tot meester nam toen slechts \u00e9\u00e9n jaar in beslag. Bij La Paix <\/em>werd hij, zeker sinds 1814, vermeld als erelid terwijl hij toen in Rome verbleef. Dat is niet wereldschokkend maar doet wel een hardnekkige mythe teniet. Niettemin werd hij in de revolutiejaren 1830 nog steeds gerekend tot de groep van vrijmetselaren (35); het clich\u00e9 wilt nu eenmaal dat vrijmetselaars complotteurs zijn. Wel werd hij regelmatig uitgenodigd om zich bij een loge aan te sluiten zo onder meer door Lucien Jottrand (1804-1877) die in 1860 een zeer betrouwbare biografie schreef (36). Ze hadden samen gewerkt op de redactie van de Courriers des Pays-Bas<\/em> waar ze elkaar voor het eerst ontmoetten in april 1826 (37). <\/p>\n\n\n\n Ook Goswin baron de Stassart (1780-1854) bleef hem mon fr\u00e8re<\/em> noemen. Deze liberale politicus was grootmeester van het Grootoosten van Belgi\u00eb (G.O.B.) van 1835 tot 1841. Hij zal in 1841 aftreden omdat de denkrichting van het G.O.B. totaal veranderde. We schetsten dat reeds hogerop. Op 22 november 1838 schreef L. de Potter een brief aan De Stassart met de merkwaardige zin Ma\u00e7on aussi peu z\u00e9l\u00e9 que je suis mauvais catholique<\/em> (38). De weinig vlijtige ma\u00e7on De Potter stierf zonder de genademiddelen van de kerk maar de Stassart bleef katholiek. De Belgische vrijmetselarij zal pas tussen 1842-1848 zich definitief mengen in de strijd om de politieke macht met het antiklerikalisme als hefboom (39). Na 1871 werd door het Grootoosten van Belgi\u00eb (stichting 13 januari 1833) de aanroeping van de Opperbouwmeester van het Heelal (Le Grand Architecte de l\u2019Univers<\/em>) en het geloof in de onsterfelijkheid van de ziel niet meer verplicht gesteld. Toen was de nieuwe marsrichting voor iedereen duidelijk.<\/p>\n\n\n\n Willy Dezutter<\/strong><\/p>\n\n\n\n R\u00e9sum\u00e9 fran\u00e7ais<\/strong> – Louis de Potter et la Franc-Ma\u00e7onnerie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Louis de Potter (Bruges\/Belgique 1786 \u2013 Bruges\/Belgique) 1859) est un journaliste, historien, homme d\u2019\u00c9tat et r\u00e9volutionnaire belge. Il appartenait \u00e0 une famille tr\u00e8s ais\u00e9e anoblie le 17 avril 1764. Sur l\u2019avis de ses m\u00e9decins qui lui conseillent un changement de climat, il part pour l\u2019Italie en 1811 et vit d\u2019abord \u00e0 Rome pendant dix ans, puis \u00e0 Florence pendant deux ans de 1822 \u00e0 1823. <\/p>\n\n\n\n \u00c0 Rome il fait la connaissance de la peintre Matilde Malenchini (1779 \u2013 1858), de sept ans son ain\u00e9e, avec qui il a une relation, partageant avec elle, de 1817 \u00e0 1820 une maison chez son compatriote, le peintre Fran\u00e7ois-Joseph Navez. Ils v\u00e9curent ensemble \u00e0 Florence de 1821 \u00e8 1823. En 1823, Louis de Potter doit rentrer \u00e0 Bruges en raison de la sant\u00e9 de son p\u00e8re. Apr\u00e8s la mort de son p\u00e8re en 1824, il s\u2019installe \u00e0 Bruxelles avec sa m\u00e8re. Il commence sa carri\u00e8re politique en tant que r\u00e9dacteur au Courrier des Pays-Bas<\/em>, journal lib\u00e9ral d\u2019opposition, o\u00f9 il d\u00e9ploie sa verve de pol\u00e9miste contre le clerg\u00e9 catholique, l\u2019aristocratie et le gouvernement de Guillaume 1er des Pays-Bas. Il devient un tribun et porte-drapeau du peuple dans les m\u00e9dias. Le 28 septembre 1830, du balcon de l\u2019H\u00f4tel de Ville de Bruxelles, acclam\u00e9 par 20.000 citoyens, Louis de Potter prononce un vibrant discours de l\u2019ind\u00e9pendance de la Belgique<\/em>. Louis de Potter fut int\u00e9gr\u00e9 au gouvernement provisoire belge [r\u00e9f\u00e9rence fr.wikip\u00e9dia.org gr\u00e2ce \u00e0 Andries Vanden Abeele]. <\/p>\n\n\n\n Louis de Potter a \u00e9t\u00e9 initi\u00e9 \u00e0 la loge La Candeur<\/em> \u00e0 Bruxelles le 10 octobre 1808. Il avait vingt-deux ans \u00e0 ce moment-l\u00e0. Le 20 avril 1816 La Candeur<\/em> fusionnait avec la loge Bruxelloise La Paix<\/em> (fond\u00e9e 28.4.1802) et continuait \u00e0 exister sous le nom La Paix et Candeur<\/em> jusqu\u2019en 1836. Chez La Paix<\/em> il \u00e9tait mentionn\u00e9 depuis 1814 comme membre honoraire. Contrairement \u00e0 tout ce qu\u2019on a toujours pr\u00e9tendu Louis de Potter n\u2019a pas \u00e9t\u00e9 initi\u00e9 \u00e0 la loge La Paix<\/em> \u00e0 Bruxelles mais bien le 10 octobre 1808 \u00e0 la loge La Candeur<\/em> dans la m\u00eame ville. C\u2019est Willy Dezutter, l\u2019auteur de cette contribution et sp\u00e9cialiste de la ma\u00e7onnologie belge, qui a constat\u00e9 ce nouveau fait historique du curriculum ma\u00e7onnique de Louis de Potter.<\/p>\n\n\n\n 1 A. Schouteet, De straatnamen van Brugge. Brugge, 1979, p. 135. Het betreft een zijstraat van de Koolkerkse Steenweg.<\/p>\n\n\n\n 2 Hij kreeg een zeer mooi artikel op de internetencyclopedie Wikipedia en zijn levensverhaal werd boeiend verteld door Johan op de Beeck, Het verlies van Belgi\u00eb. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Amsterdam,2015. Meer preciseringen bij Els Witte, Belgische Republikeinen. Radicalen tussen twee revoluties (1830-1850), Antwerpen, 2020. p. 40-42 en 122-124. In dit werk van Els Witte staan geen verwijzingen naar de vrijmetselaarsstatus van De Potter, dat is eveneens het geval voor de grondige biografie in 2 delen van John Goddeeris, Louis De Potter, Brugge 1786-1859, Koninklijke West-Vlaamse Gidsenkring, Ieper, deel 1, 2019 en deel 2, 2020.<\/p>\n\n\n\n 3 R. Dalemans en N. de Potter, Louis de Potter. R\u00e9volutionaire Belge en 1830. Charleroi, 2011, p. 13. Louis Joseph Antoine de Potter werd ontegensprekelijk geboren in Brugge op 26 april 1786 in het ouderlijk huis aan de Dijver. Zie: J. Goddeeris, L. de Potter, deel 1, p. 10. <\/p>\n\n\n\n 4 V. van Caloen, J. van Cleven en J. Braet, Het Kasteel van Loppem. Oostkamp, 2001, p. 11 en 23.<\/p>\n\n\n\n 5 J. Op de Beeck, Het verlies van Belgi\u00eb, p. 12.<\/p>\n\n\n\n 6 J. Op de Beeck, idem, p. 429-430.<\/p>\n\n\n\n 7 J. Bartier, La condamnation de la franc-ma\u00e7onnerie par les ev\u00eaques belges en 1837. In: Guy Cambier (red.), La\u00efcit\u00e9 et Franc-Ma\u00e7onnerie, Brussel, 1981, p. 225-232 en H. Hasquin, Les Catholiques Belges et la Franc-Ma\u00e7onnerie. Waterloo, 2011, hfst. III De la rupture catholique \u00e0 la singularisation ma\u00e7onnique (1837-1872).<\/p>\n\n\n\n 8 Die zendbrief verscheen eveneens integraal in de katholieke Gazette van de Provincie West-Vlaenderen en der Stad Brugge, nr.5, woensdag 10 January 1838.<\/p>\n\n\n\n 9 Een eeuw vrijmetselarij in onze gewesten. 1740-1840. Galerij ASLK, Brussel, 1983, p. 224. Zonder bronverwijzing en datering.<\/p>\n\n\n\n 10 L.J. Peellaert, La repr\u00e9sentation ma\u00e7onnique dans les noms de rues de Bruxelles. Brussel, 1982, p. 325. In de bijdrage van Marc D\u2019Hoore, Politiek\/Brussel, stad van vrijmetselaars, in A. Despy-Meyer (red.), Brussel, vrijmetselaars in de stad. Brussel, 2000, p. 28 e.v. komt L. de Potter niet voor.<\/p>\n\n\n\n 11 W.P. Dezutter, De loge \u201cLa R\u00e9union des Amis du Nord\u201d (1803-1831) in Brugge, in: Brugs Ommeland, 2010,1,p. 39-51 en op www.willydezutter.be<\/a> Charles Hanssens, ledenlijst 1808, erelid. Was in 1807 medeoprichter van de loge \u201cLes Vrais Amis\u201d in Gent.<\/p>\n\n\n\n 12 P. Delsemme, Les \u00e9crivains francs-ma\u00e7on de Belgique. Biblioth\u00e8que de l\u2019ULB. Brussel, 2004, p. 68. De bewaarplaats van die ledenlijst wordt nooit door iemand aangegeven maar bevindt zich in de Koninklijke Bibliotheek van Belgi\u00eb, Brussel, handschrift 11.215 A.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/willydezutter.be\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/520px-Malenchini-Potter.jpeg\")
<\/a>