{"id":707,"date":"2018-02-05T17:26:03","date_gmt":"2018-02-05T16:26:03","guid":{"rendered":"http:\/\/willydezutter.be\/?p=707"},"modified":"2018-02-05T18:04:09","modified_gmt":"2018-02-05T17:04:09","slug":"epicurus-over-god-en-het-kwaad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/willydezutter.be\/?p=707","title":{"rendered":"Epicurus over god en het kwaad"},"content":{"rendered":"

Centraal in de filosofie van de Griekse wijsgeer Epicurus (ca. 341-270 v.o.t. = voor onze tijdrekening) staat het persoonlijk geluk dat men kan bereiken door zoveel mogelijk pijn en verdriet te vermijden.<\/p>\n

Hij bezwoer ook de angst voor de dood: “Heb geen angst voor de dood, want zolang wij er zijn is de dood er niet en als de dood er is, zijn wij er niet meer”. \u00a0Hij heeft de mensen ook bevrijd van bijgeloof en vrees voor de goden. \u00a0De waarneming is volgens Epicurus de enige bron van kennis. \u00a0Natuurlijk beschouwden de kerkvaders (de leraren van de vroegchristelijke kerk) hem als een ketter. \u00a0Al 2300 jaar geleden ontwikkelde hij een filosofie die inging tegen de religie en mystiek. \u00a0Veel van zijn geschriften zijn verloren gegaan en andere, dikwijls slechts fragmenten, werden overgeleverd door latere schrijvers uit de oudheid. \u00a0Dat is niet zo uitzonderlijk want zoals iedereen weet, kennen we het werk van Socrates (toch de stichter van de westerse filosofie) voornamelijk via Plato. \u00a0Of denk aan de weinig bekende filosoof Celsus die rond 178 o.t. het “Ware woord” schreef, een kritisch boek over het christelijk geloof. \u00a0Dit boek bleef niet bewaard maar we kennen de hoofdlijnen omdat Origines het bestreed in zijn “Contra Celsum” uit 248. \u00a0E\u00e9n van die fragmenten van Epicurus handelt over zijn bekende stelling waar hedendaagse theologen nog altijd mee worstelen en dat terug te vinden is in de “De ira Dei” (“De toorn Gods”) van de vroegchristelijke schrijver Lactantius (ca. 250-320 o. t. = onze tijd). \u00a0Het luidt als volgt:<\/p>\n

“Ofwel wil God het lijden wegnemen en kan Hij het niet. \u00a0Ofwel kan Hij het en wil Hij het niet wegnemen. \u00a0Ofwel wil Hij het niet en kan Hij het niet. \u00a0Ofwel wil Hij het en kan Hij het. \u00a0Indien Hij het wil en niet kan, is Hij onmachtig, wat niet overeenkomt met God. \u00a0Indien Hij het kan en niet wil, is Hij ongenadig, iets dat aan God evenzeer vreemd moet zijn. \u00a0Indien Hij het niet wil en niet kan is Hij zowel ongenadig als onmachtig en derhalve ook geen God. \u00a0Indien Hij wil en kan \u2013 en dat is het enige wat God past \u2013 vanwaar komt dan het kwaad en waarom neemt God het niet weg ?” (1)<\/p>\n

Ter vergelijking geven wij hier ook de vertaling van prof. E. Vermeersch en voor alle duidelijkheid ook de weergave van de oorspronkelijke tekst zoals te vinden bij Lactantius. \u00a0E. Vermeersch tekent daarbij aan: \u201cDat is een volstrekt logische redenering waar je geen speld kan tussen krijgen\u201d (Dirk Verhofstadt, op.cit. p. 85).<\/p>\n

“Ofwel wil God het kwade uit de wereld wegnemen, maar kan hij het niet; ofwel kan hij het, maar wil hij het niet. \u00a0Ofwel wil hij het niet en kan hij het niet; ofwel wil en kan hij het. Indien hij het wil en niet kan , is hij onmachtig. Indien hij het kan en niet wil, heeft hij ons niet lief. \u00a0Indien hij het wil noch kan, is hij noch goed noch almachtig. \u00a0Indien hij het wil en kan \u2013 en dat is het enige dat God past -, vanwaar komt dan het feitelijk kwaad en waarom neemt hij het niet weg ?\u201d (2)<\/p>\n

“Deus, inquit, aut vult tollere mala et non potest, aut potest et non vult, aut neque vult neque potest, aut et vult et potest. \u00a0Si vult et non potest, inbecillus est, quod in deum non cadit; si potest et non vult, invidus, quod aeque alienum est a deo; si neque vult neque potest, et invidus et inbecillus est ideoque nec deus; si et vult et potest, quod solum deo convenit, unde ergo sunt mala aut cur illa non tollit ?”<\/p>\n

Dit deductief argumentatieschema rekent men tot de formele logica en heet een “modus tollens”, het ontkennen door de ontkenning (3). \u00a0Men noemt het ook wel een “tetralemma”. \u00a0Prof. Victor J. Stenger geeft in zijn boek een groot aantal van dergelijke tegenbewijzen (4). \u00a0Volgens de Duitse klassieke filoloog prof. Reinhold F. Glei (Universiteit Bochum) is dat fragment niet van Epicurus maar komt het uit een andere academische bron (5) maar dat zegt natuurlijk niets over de geldigheid van de argumenten. \u00a0Het werk van Lactantius werd door Jacques-Paul Migne opgenomen in de Patrologia Latina (PL 7, 121) en de originele tekst is digitaal beschikbaar (6). \u00a0Lucretius, de Romeinse dichter uit de 1ste<\/sup> eeuw v.o.t. heeft in zijn “De Rerum Natura” de hele leer van Epicurus in dichtvorm uiteengezet. \u00a0Later heeft men gepoogd om Epicurus in een kwaad daglicht te stellen door het te laten voorkomen alsof alles draait rond het streven naar zinnelijk genot. \u00a0In feite streefde hij en zijn aanhangers naar een optimale gelukstoestand gespreid over een lange tijd: zoveel mogelijk genieten van het leven maar zonder overdaad te doen. \u00a0Het gaat niet over het maximaliseren van hedonisme maar het bereiken van gemoedsrust en onverstoorbaarheid (de “ataraxia”). \u00a0Nu zou hij tegen de ratrace zijn in onze maatschappij en aandacht hebben voor milieuproblemen. \u00a0In zijn tijd bestonden er nog geen auto\u2019s en dus heeft hij het ook niet over de\u00a0CO2<\/sub>-uitstoot. \u00a0Wij moeten hem dus interpreteren, iets dat we ook met de Bijbel moeten doen waarin ook niks te vinden is over kernenergie. \u00a0De hedendaagse theologen en (christelijke) filosofen hebben er niets beter op gevonden dan het godsbegrip te verruimen om zo te ontsnappen aan het dilemma van een almachtige, alwetende en moreel perfecte god. \u00a0De the\u00efsten moeten dan ook steeds maar nieuwe strategie\u00ebn bedenken. \u00a0Maar zelfs wanneer men het kwaad overlaat aan “de vrije wil” van de mens ontslaat dat god (die niet bestaat) daarmee nog niet van zijn goddelijke verantwoordelijkheid. \u00a0Voor het duiden van het persoonlijke kwaad zitten ze steeds in het defensief, maar voor het natuurlijk kwaad (bijv. een aardbeving) heeft men de oplossing gevonden: dat is het werk van Satan! (7)<\/p>\n

Willy Dezutter<\/p>\n

Deze bijdrage over Epicurus is een addendum<\/strong>\u00a0bij ons artikel “God en de Holocaust<\/strong>” op deze blog.<\/p>\n

1 Vertaling prof. dr. Palmyre Oomen, Radboud Universiteit Nijmegen. Palmyre M.F. Oomen, Lijden als vraag naar God. \u00a0Een bijdrage vanuit Whitehead\u2019s filosofie, in: Tijdschrift voor Theologie 34 (1994), p. 248. \u00a0Oomen vertaalt \u201cmala\u201d de eerste keer als lijden en de tweede keer als kwaad. \u00a0Het is juister om \u201cmala\u201d (zelfst. nw. kwaad = malus) te vertalen als kwaad zoals E. Vermeersch doet. \u00a0Zie voor de Duitse vertalingen onze Bijlage over het \u201cDilemma Epicureum\u201d waar het kwaad of het kwade iedere keer als “\u00dcbel”\u00a0wordt vertaald. \u00a0In de Engelse vertalingen gebruikt men consequent twee maal het woord “evil”, idem in de Franse vertalingen “le mal” of “des maux”.<\/p>\n

2 Dirk Verhofstadt, In gesprek met Etienne Vermeersch. Een zoektocht naar waarheid. Houtekiet, Antwerpen \u2013 Utrecht, 2011, p. 85.<\/p>\n

3 Stanford Encyclopedia of Philosophy (editie 2015): Ancient Logic: The Stoics o.a. Epicurus.<\/p>\n

4 Victor J. Stenger, God een onhoudbare hypothese. Ned. vert. Uitgeverij Veen, Diemen, 2008, p. 33-36 en met verwijzing naar M. Martin en R. Monnier (red.), The Impossibility of God. Amherst, New York, 2003, p. 59 voor het probleem van het kwaad. (zie hieronder)<\/p>\n

    \n
  1. Als God bestaat, dan zijn de eigenschappen van God niet in tegenspraak met het bestaan van het kwaad.<\/li>\n
  2. De eigenschappen van God zijn in tegenspraak met het bestaan van het kwaad.<\/li>\n
  3. Daarom bestaat God niet en kan ook niet bestaan.<\/li>\n<\/ol>\n

    5 Reinhold Glei, Et\u00a0invidus et inbecillus. Das angebliche Epikurfragment bei Laktanz, De ira Dei 13, 20-21, in: Vigiliae Christianae 42 (1988), 1, pp. 47-58.\u00a0\u00a0Dit tijdschrift is \u201cA Review of Early Christian Life and Language\u201d uitgegeven door E.J. Brill, Leiden.<\/p>\n

    6 www.documentacatholicaomnia.eu<\/a> \/02m\/0240-0320\u00ad,_Lactantius_De_Ira_Dei_MTL.pdf<\/p>\n

    7 Een goed verzamelwerk is M.M. Adams & R.M. Adams (red.) The Problem of Evil, Oxford University Press, Oxford, 1990 o.m. William Rowe, The Problem of Evil and Some Varieties of Atheism, pp. 126-137.<\/p>\n

    Bijlage<\/strong><\/p>\n

    Hieronder volgt de Duitse vertaling van Prof. Reinhold Glei (p. 46 a.w. zie voetnoot 5).<\/p>\n

    “Entweder, so sagt er, will Gott die \u00dcbel aufheben, kann er aber nicht, oder er kann es zwar, will aber nicht, oder kann nicht und will auch nicht, oder will es und kann es. \u00a0Wenn er will und nicht kann, is er schwach, was Gott nicht zutrifft; wenn er kann und nicht will ist er miszg\u00fcnstig, was mit Gott ebenso unvereinbar ist; wenn er weder will noch kann, ist er miszg\u00fcnstig und schwach zugleich und daher kein Gott; wenn er aber will und kann, was allein Gott zukommt, woher kommen dan die \u00dcbel, oder warum hebt er sie nicht auf ?”<\/p>\n

    Ter vergelijking geven wij hier de Duitse vertaling van hetzelfde “argumentum Epicuri” uit de gepubliceerde dissertatie van Jan Baucke-Ruegg (Die Allmacht Gottes,1998, p. 39) (1).<\/p>\n

    “Entweder will Gott die \u00dcbel beseitigen und kann es nicht, oder er kann es und will es nicht, oder er kann es nicht und will es nicht, oder er kann es und will es. \u00a0Wenn er nun will und nicht kann, so ist er schwach , was auf Gott nicht zutrifft. Wenn er kann und nicht will , dann ist er miszg\u00fcnstig, was ebenfalls Gott fremd ist. \u00a0Wenn er nicht will und nicht kann, dann ist er sowohl miszg\u00fcnstig wie auch schwach und dann auch nicht Gott. \u00a0Wenn er aber will und kann, was allein sich f\u00fcr Gott ziemt, woher kommen dann die \u00dcbel und warum nimmt er sie nicht weg ?”<\/p>\n

    Bauke-Ruegg verwijst niet naar R. Glei en gaat er van uit dat het een tekst is van Epicurus zoals aangegeven door Lactantius. \u00a0Ook in de internationale literatuur houdt men vast aan Epicurus omdat het zo bekend staat.<\/p>\n

    We zullen hier niet grondiger ingaan op die Duitse vertalingen want dan dienen we ook Engelstalige en Franstalige equivalenten erbij te betrekken en wordt het een filologische studie. \u00a0Tot slot merken we op dat ook alle vertalingen van de Bijbel van elkaar verschillen. \u00a0De Rooms-Katholieke Kerk zag zeer lang de vertaling het liefst teruggaan op de Vulgaat (de vertaling in het Latijn door Hi\u00ebronymus, datering tussen 390 en 405 o. t.). In 1975 verscheen dan de Willibrordvertaling waar de godsnaam \u201cJahwe\u201d werd vervangen door \u201cHeer\u201d. \u00a0Het boek Psalmen werd vertaald door de dichteres en classica Ida Gerhardt en haar partner de letterkundige Marie van der Zeyde. \u00a0De tweede, geheel herziene versie verscheen in 1995. \u00a0Daarin werd het vrouwonvriendelijk taalgebruik geweerd ! \u00a0 De gereformeerd-protestanten houden streng vast aan de Statenvertaling (Synode van Dordrecht 1618) hoewel er sinds 2014 ook een vertaling bestaat in \u201cgewoon\u201d Nederlands. \u00a0Die laatste van het Nederlands Bijbelgenootschap is echter minder plechtstatig en dan denken sommigen algauw dat god zelf niet aan het woord is (2).<\/p>\n

    Willy Dezutter<\/p>\n