In april 1974 vond in het Parochiaal Centrum van Sint-Anna een tentoonstelling plaats “Kunstenaars van bij ons”, ingericht door de Kulturele Kring Sinte-Anna. Op deze tentoonstelling was werk vertegenwoordigd van de Brugse kunstsmid Alfons Lenoir (Brugge 31 januari 1885 – Brugge 3 maart 1975), o.a. het smeedijzeren uithangbord dat jarenlang aan zijn woning hing in de Rolweg. Door bemiddeling van “De Vrienden van de Stedelijke Musea” kon het begin 1975, een paar maanden voor zijn dood, aangeworven worden voor het Stedelijk Museum voor Volkskunde van Brugge (2).

Alfons Lenoir werd op 31 januari 1885 geboren te Brugge en overleed op 90-jarige leeftijd in zijn geboortestad op 3 maart 1975. Tijdens de uitvaartplechtigheid in de Sint-Annakerk stond de kist, bedekt met de pauselijke vlag, opgesteld op de gesmede lijkbaar die hijzelf ooit vervaardigde. Deze lijkbaar berustte overigens reeds in het museum van de Sint-Annakerk en werd speciaal voor deze gelegenheid nog eens gebruikt.

Alfons Lenoir leerde het vak bij de Brugse smid Fonteyne. Toen in oktober 1908 de Vrije Beroepsschool of Vakschool (Groeninge nr. 58) werd opgericht, werd hij belast met de lessen metaalbewerking. Reeds in maart van dat jaar was hij naar Brussel gezonden om zijn opleiding te voltooien in de grote werkhuizen De Moor aan de Antwerpse Steenweg. De werkhuizen Demoor fabriceerden machines die op hun beurt dienden om werktuigen te vervaardigen. De avondlessen van de Vakschool werden in 1919 omgevormd tot dagonderwijs. Daardoor ontstond het Vrij Technisch Instituut (V.T.I., Boeveriestraat) (3). A. Lenoir was gedurende 42 jaar, van 1908 tot 1951, als leraar pas-, draai- en smeedwerk aan die instelling verbonden (4). Daarnaast was hij als zelfstandig meester-kunstsmid gevestigd op het adres Rolweg 48.

Het uithangbord

In 1925-1926 vervaardigde hij een smeedijzeren uithangbord dat op hoger vernoemd adres tegen de gevel hing. Het kunstwerk (125 x 120 cm), dat 103 kg weegt, bestaat uit een slang met een zwarte kop die in de muil het bord houdt met de naam A. Lenoir. De hoge verticale console toont een lang kronkelend slangenlijf waarlangs een draak opklimt. Het dragende gedeelte wordt verder versierd met arenden , vruchten en bladeren (zie afbeelding).

In een dagboek heeft A. Lenoir over het ontstaan van dit kunstwerk het volgende geschreven: Dikwijls had ik in vergaderingen horen zeggen dat de hedendaagse stielmannen de kunstwerken van vroegere eeuwen niet meer konden maken. Die gedachte deelde ik niet en wilde bewijzen dat onze vaklieden nog even bekwaam waren en dit zou ik bewijzen door het smeden van een uithangbord dat desnoods voor eigen gebruik zou dienstig zijn (5). Deze redenering hebben wij nog gehoord. Niettemin is A. Lenoir er in geslaagd om een originele versiering te bedenken voor een uithangbord dat qua conceptie en constructie aansluit bij de 19^de eeuwse voorbeelden (6).

Ander kunstsmeedwerk van Lenoir wordt nog bewaard in de Sint-Annakerk te Brugge. Naast de reeds vermelde lijkbaar zijn dat het versierd smeedwerk bij het beeld van Sint-Anna en bij het beeld van O.-L.-Vrouw van Altijddurende Bijstand. Verder bevindt er zich nog werk van hem te Sint-Kruis, te Oostende (kerk van Sint-Pieter en Paulus), De Pinte, Tielt, Wevelgem. In het buitenland in Engeland, Uruguay (Montevideo) en Zaïre (Congo). Het uithangbord beschouwde hij zelf als zijn meesterwerk dat nu bewaard zal blijven in het Stedelijk Museum voor Volkskunde op Sint-Anna (7). Het doet ons een genoegen om deze bijdrage te kunnen aanbieden aan Antoon Lowyck, de zoon van meestersmid Oscar Lowyck (8).

Willy Dezutter

1 Deze bijdrage verscheen eerder in Het Brugs Ommeland, driemaandelijks tijdschrift voor Brugge en Ommeland uitgegeven door de Heemkundige Kring “Maurits Van Coppenolle”, 1979, 4, p. 281-284. Dit kwartaalnummer 4, werd aangeboden aan Antoon Lowyck (1914-2005) t.g.v. zijn 65^ste verjaardag. Hij was jarenlang hoofdredacteur van het tijdschrift “Ons Heem”. Dit huldenummer (p. 258-398)  werd op groter formaat (27 x 21,5 cm) samengesteld onder redactie van M. Ryckaert (redactiesecretaris), W.P. Dezutter en A. Vandewalle. Vijftien auteurs verleenden hun medewerking.

2 De onderhandelingen gebeurden met de dochter Lut Lenoir (1946-2022) door toenmalig conservator Willy Dezutter. Lut Lenoir was beeldend kunstenaar met als specialisatie de textiele kunsten. Zij werd bekend om haar figuratieve batikschilderijen.

3 In 1932 verhuisde de school naar de Boeveriestraat. In januari 2022 verhuisde men naar een nieuw schoolgebouw in de Vaartdijkstraat 3 in Brugge. Inmiddels kan men raadplegen Vrij Technisch Instituut Brugge op nl.wikipedia.org

4 De geschiedenis van deze katholieke onderwijsinstelling geschreven door A. Vervenne en F. Van Gool, verscheen onder de titel “Van rijke geest tot fijne hand. De evolutie van een humane instelling tot een modern technisch instituut”, Brugge, 1979, 80 pp. Uit de titel blijkt niet dat het handelt over het V.T.I. en over de onderwijsopdracht van A. Lenoir treft men geen woord aan.

5 Dit uithangbord kon voor iedereen dienstig zijn. Enkel de naam, in gesmede letters, diende vervangen te worden. 

6 E. Barberot, Traité pratique de serrurerie. Parijs, 1888, p. 350-351.

7 Over A. Lenoir verschenen enkele notities in tijdschrift West-Vlaanderen, 1963, p. 17, tijdschrift ’t Schrijverke (Kulturele Kring Sinte -Anna), jg. 4, 1975, nr.1 0, p. 4-6, het Brugsch Handelsblad 22 maart 1975, W.P. Dezutter en M. Goetinck, Catalogus Op en om de bouwwerf. Brugge, 1975, p. 191 nr. 238. 

8 In 1974 verscheen van de volkskundige Hervé Stalpaert het boek “Volkskunde van Brugge”, Brugge, 1974, 303 pp. De biografie en de bibliografie van H. Stalpaert (1914-1981) verscheen in het boek (p. 277-298) onder de naam van Antoon Lowyck maar werd in feite geschreven en samengesteld door H. Stalpaert zelf. Wij sluiten ons aan bij deze logica: het is uiteindelijk de auteur die bij leven en welzijn de gegevens aanlevert.

(Afbeeldingen)

1 Rouwplakbrief van de Brugse kunstsmid Alfons Lenoir aan de buitenmuur van de Sint- Annakerk, Brugge. Foto Stedelijk Museum voor Volkskunde, Brugge. 1975

2 Uithangbord uit 1925-1926 van de Brugse kunstsmid Alfons Lenoir. Foto Stedelijk Museum voor Volkskunde, Brugge. 1975